Ngeli Za Nomino

Estimated reading: 3 minutes 2722 views Contributors

Kuzielewa ya Ngeli na Upatanishi wa Kisarufi katika Sentensi

Upatanishi wa Kisarufi katika Sentensi

Ngeli ni vikundi vya majina ya Kiswahili. Ngeli za nomino ni utaratibu unaotumika kuweka nomino katika matabaka au makundi yanayofanana.

Mfano 1

Maji yakimwagika hayazoleki
Mayai yaliyooza yananuka sana
Yai lililooza linanuka sana
Maji liliomwagika halizoleki

Katika mifano hii, tunaona kwamba sentensi (1), (2), na (3) ziko sahihi, wakati sentensi (4) si sahihi. Hii ni kwa sababu imekiuka upatanisho wa kisarufi. Sentensi ya kwanza ipo katika ngeli ya YA-YA, na sentensi ya pili na ya tatu zipo katika ngeli ya LI-YA. Sentensi ya nne si sahihi kwa sababu nomino “maji” haina wingi, hivyo haiwezi kuingia katika ngeli ya LI-YA. Kwa msingi huu, ngeli za nomino huzingatia sana upatanisho wa kisarufi.

Jedwali la Ngeli za Nomino kwa Misingi ya Upatanisho wa Kisarufi

NGELI	UFAFANUZI	MIFANO
A-WA	Ngeli hii inahusisha majina ya viumbe hai kama vile wanyama, watu, wadudu, ndege n.k	Sungura mjanja ameumia Sungura wajanja wameumia Mkuu anawasili
LI-YA	Majina yenye kiambisha awali li- katika umoja na ya- katika wingi huingia katika ngeli hii	Jambia la babu limepotea Majambia ya babu yamepatikana
KI-VI	Ni ngeli ya majina ya vitu visivyo hai, yanayoanza kwa KI- au CH- (umoja); na VI- au VY- (wingi). Pia ngeli hii hujumuisha majina ya vitu vingine katika hali ya udogo k.v, kijito, kilima	Chakula kimekwisha Vyakula vimekwisha Kijito kimekauka Vijito vimekauka
U-I	Huwakilisha majina ya vitu visivyo hai, yaanzayo kwa sauti M- (umoja) na MI- (wingi). Pia majina ya baadhi ya viungo vya mwili huingia humu, kwa mfano mkono, mguu, mkia n.k	Mlima umeporomoka Milima imeporomoka Mkono umevunjika Mikono imevunjika Mto huu una mamba wengi Mito hii ina mamba wengi
U-ZI	Hurejelea majina ambayo huanza kwa U- (umoja) na huchukua ZI- kama kiambishi kiwakilishi cha ngeli katika wingi. Majina yenye silabi tatu au zaidi hubadilishwa kwa wingi kwa kutoa sauti /u/ k.v ukuta-kuta. Majina ya silabi mbili huongezewa /ny/ katika wingi. k.v ufa – nyufa	Ukuta umebomoka Kuta zimebomoka Wimbo huu unavutia Nyimbo hizi zinavutia Ufa umeonekana Nyufa zimeonekana
I-ZI	Hutumiwa kwa majina yasiyobadilika kwa umoja wala kwa wingi lakini huchukua viambishi viwakilishi tofauti: I- (umoja) na ZI- (wingi).	Nyumba imejengwa Nyumba zimejengwa Salam imefika Salam zimefika
U-YA	Ngeli hii inajumuisha nomino ambazo zina kiambishi awali u- katika umoja na ma- katika wingi.	Ukuu umekuponza Makuu yamekuponza Unyoya unapepea Manyoya yanapepea
KU	Majina yanayotokana na vitenzi yanayoanza na ku- (vitenzi-jina)	Kusoma kwako kumekusaidia Kuchelewa kumemponza
PA/MU/KU-	Huonesha mahali	Amekaa pale palipo na wadudu wengi Amelala mule mulimojaa siafu Amepita kule mbali

Matumizi ya Ngeli

Baadhi ya matumizi ya ngeli ni pamoja na haya yafuatayo:

Kuweka Majina katika Makundi: Hutumika kupanga majina ya lugha katika makundi yaliyoshikamana na kutofungamana kutokana na kigezo muhimu.
Umoja na Wingi: Hutumika kutambulisha maumbo ya umoja na wingi katika majina na vivumishi.
Upatanishi wa Kisarufi: Hutumika katika upatanishi wa kisarufi katika sentensi.
Uhusiano wa Lugha: Hutumika katika kuonyesha uhusiano uliopo baina ya lugha za Kiswahili na lugha zingine.

Kwa kuzingatia upatanishi wa kisarufi, sentensi zinakuwa na muundo sahihi wa kisarufi ambao hufanya lugha kuwa ya kueleweka zaidi na ya kuvutia.

Darasa Huru

Ngeli Za Nomino

Kuzielewa ya Ngeli na Upatanishi wa Kisarufi katika Sentensi

Upatanishi wa Kisarufi katika Sentensi

Mfano 1

Jedwali la Ngeli za Nomino kwa Misingi ya Upatanisho wa Kisarufi

Matumizi ya Ngeli

Leave a Comment Cancel reply

Thrive! English Standard Four PDF-Free Download

Excel Now! Hisabati Darasa La Tatu PDF [Download Bure]

Thrive! Civic and Moral Standard Three PDF [Free Download]

Thrive! English Standard Three PDF-Free Download

Learn with Joy: Social Studies Standard Three PDF Free

Ignite Curiosity! Download the Official Standard 3 Science Technology Book Free

Master Mathematics Standard Three Textbook PDF [Free Download]

English Standard Five

Standard Seven

Excel! Social Studies Standard Four PDF [Free Download]

Thrive! Civic and Moral Education Standard Four PDF Free

Standard Six

Subscribe

Darasa Huru

Ngeli Za Nomino

Kuzielewa ya Ngeli na Upatanishi wa Kisarufi katika Sentensi

Upatanishi wa Kisarufi katika Sentensi

Mfano 1

Jedwali la Ngeli za Nomino kwa Misingi ya Upatanisho wa Kisarufi

Matumizi ya Ngeli

Related articles

Leave a Comment Cancel reply

Ngeli Za Nomino

Subscribe